حسن پيرنيا ( مشير الدوله ) و عباس اقبال آشتيانى

ترجمهء احوال 32

تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى )

دوام داشت و عده‌اى از رجال من جمله قوام السلطنه را نيز در خراسان توقيف كرده بود . مشير الدوله با اين كابينه و اصولا با سيد ضياء الدين روى خوش نداشت و گرچه جزء توقيف شدگان هم نبود ولى با دولت نيز نظر مساعد ابراز نميكرد ، حتى در جشنى كه در شب بيستم حمل 1300 از طرف دربار تشكيل شد « ميگويند از مستوفى و مشير الدوله و مؤتمن الملك كه دعوت به عمل آمده حاضر نشده بودند » « 1 » . در ارديبهشت 1300 ، مسعود كيهان وزير جنگ سيد ضياء نيز استعفا داد و رضا خان رئيس ديويزيون قزاق بعنوان سردارسپه بوزارت جنگ منصوب شد . روز چهارم جوزاى 1300 ( 17 رمضان 1339 ) از طرف شاه ( كه به سيد ضياء تكليف استعفا كرده بود و او نپذيرفته بود ) اين دستخط صادر شد : « نظر به مصالح مملكتى ، ميرزا سيد ضياء الدين را از رياست وزراء منفصل فرموديم و مشغول تشكيل هيئت وزراء جديد هستيم . . . شاه » . در همين حال از طرف شاه ، رياست وزرائى به مشير الدوله تكليف شد ولى از طرف مشاراليه پاسخ منفى داده شد . به اين معنى كه جواب داده بود « هنوز مركب دستخط شاه خشك نشده كه رجال ايران را نالايق معرفى كرده بود و اين اشاره به دستخط شاه است كه در « 2 » حوت به ايالات بخشنامه شده بود بدين مضمون : . . « در نتيجهء غفلت كارى و لاقيدى زمامداران دوره‌هاى گذشته كه بىتكليفى عمومى و تزلزل امنيت و آسايش را در مملكت فراهم نموده . . . باقتضاى استعداد و لياقتى كه در جناب ميرزا سيد ضياء الدين سراغ داشتيم ايشان را بمقام رياست وزراء انتخاب فرموديم . شهر جمادى الاخر 1339 ، شاه » . شهاب الدوله ملك آراء گويد : وقتى كابينهء سيد ضياء الدين سقوط كرد احمد شاه براى تعيين رئيس الوزراء جديد به مطالعه پرداخت . به مستوفى الممالك و مشير الدوله تكليف زمامدارى شد ، لكن نپذيرفتند ، سرانجام پس از شور و مطالعه قرار بر اين شد كه قوام السلطنه ، زندانى پادگان عشرت‌آباد ، زمام امور را بدست گيرد . . . من با اتومبيل بعشرت‌آباد رفتم ، معلوم شد كه قبلا سردارسپه تلفن كرده و اطلاع داده است كه شهاب الدوله براى انجام امرى به آنجا ميآيد . . چند دقيقه بعد قوام السلطنه شرفياب شد و فرمان تشكيل كابينه را دريافت نمود . پيام‌هاى وزير جنگى روز چهارشنبه 20 جمادى الاول 1340 ق . كابينهء قوام السلطنه در اثر مناقشاتى كه بين نمايندگان و وزراى او روى داد استعفا داد . پس از استعفاء از طرف شاه به مشير الدوله اصرار شد كه رياست وزرايى را قبول نمايد ، مشير الدوله در ملاقات اوليهء خود با شاه از قبول اين مقام خوددارى نمود ، بالاخره پس از اصرار زياد و مشورت با عده‌اى از نمايندگان ، به شرط اينكه اكثريت و اقليت بيطرف مجلس براى مساعدت و همراهى با دولت حاضر باشند ، در تاريخ سوم بهمن 1300 خورشيدى برابر با 23 جمادى الاول 1340 قمرى قبول رياست وزرايى كرد و روز 25

--> ( 1 ) - كودتاى 299 ، ج 1 ، ص 174 . ( 2 ) - تاريخ احزاب سياسى ص 209 .